1. Generieke milieurisicobeoordeling uitgebracht door COGEM versus gestandaardiseerde milieurisicobeoordelingen behorende bij een Vergunning onder vaste Voorschriften (VOV)

1. Generieke milieurisicobeoordeling uitgebracht door COGEM

De COGEM heeft voor Introductie in het Milieu voor medische toepassingen diverse generieke milieurisicobeoordelingen uitgebracht. Sommige daarvan zijn vanwege voortschrijdend inzicht geactualiseerd. In de adviezen wordt beschreven hoe de COGEM de milieurisico’s van specifieke toepassingen inschat, welke randvoorwaarden er daarbij gelden, en indien nodig welke risicobeheersmaatregelen volgens de COGEM in acht moeten worden genomen om mogelijke risico’s voor mens en milieu te beperken.

Hieronder vindt u uitleg over hoe de vergunningverlener de generieke milieurisicobeoordelingen van de COGEM toepast bij het verlenen van de vergunning.

Let op: voortschrijdend inzicht heeft geresulteerd in actualisatie van enkele generieke COGEM adviezen. De reikwijdte van de generieke COGEM adviezen is niet gelijk aan de reikwijdte van de VoV.

2. Gestandaardiseerde milieurisicobeoordeling behorende bij een VoV

Voor bepaalde categorieën genetisch gemodificeerde organismen (ggo’s) heeft de COGEM specifieke adviezen uitgebracht. Op basis hiervan zijn er categorieën ggo’s gedefinieerd waarvoor een versnelde vergunningverleningsprocedure geldt. Meer informatie hierover vindt u op naar IenW procedure vergunning onder vaste voorwaarden (VoV) | Loket Gentherapie. 

Als onderdeel van de versnelde VoV procedures zijn gestandaardiseerde milieurisicobeoordelingen opgesteld op basis van de kennis op dat moment. Deze gestandaardiseerde milieurisicobeoordelingen zijn gepubliceerd in de Staatscourant met de inwerkingtreding van de betreffende VoV-categorie. Dit betekent dat de milieurisicobeoordelingen en bijbehorende voorschriften wettelijk zijn vastgelegd. Er zijn VoV’s opgesteld voor werkzaamheden met adenovirus-geassocieerde virale (AAV) vectoren en genetisch gemodificeerde (gg)-cellen getransduceerd met lentivirale, retrovirale en AAV vectoren. Deze VoV’s bevatten heldere kaders, de daarbij behorende gestandaardiseerde milieurisicobeoordeling en bijbehorende vaste voorschriften.

Het aanpassen van een VoV-categorie en de bijhorende gestandaardiseerde milieurisicobeoordeling vereist een wijziging van de Regeling ggo. 

3. Brede vergunningen

Voor een brede groep van ggo’s met een gelijk risicoprofiel en hun toepassingen zijn in Europees verband generieke milieurisicobeoordelingen ontwikkeld, vastgelegd in Good Practice Documents (link naar Advanced therapies - Public Health - European Commission). Deze Good Practice Documents maken een brede vergunning voor rechtspersonen mogelijk. Het voordeel van een brede vergunning is dat u meerdere klinische studies van verschillende sponsoren onder één vergunning kunt uitvoeren. Meer informatie over ‘brede IM (introductie in het milieu) vergunning CAR-T of AAV vectoren’ vindt u in onderdeel 2.5 van het Verbeterplan gentherapie | Bureau GGO 2019.

Enkele aandachtspunten hierbij:

1. Een belangrijke voorwaarde is dat de aanvrager duidelijk aangeeft wat de reikwijdte van de aanvraag is en onderbouwt waarom deze reikwijdte passend is en geen milieurisico’s met zich meebrengt. Tenzij anders aangegeven in de aanvraag, gaat Bureau GGO ervan uit dat alle combinaties binnen de beschreven reikwijdte onderdeel kunnen zijn van de milieurisicobeoordeling.
2. De milieurisicobeoordeling die bij de aanvraag hoort, moet de voorgenomen werkzaamheden volledig dekken. De aanvrager dient te onderbouwen waarom dit het geval is. Voor de toegepaste vectoren en donorsequenties moet worden aangetoond dat deze onder de bijbehorende milieurisicobeoordeling vallen. Dit kan bijvoorbeeld door: 
   • te onderbouwen waarom een toegepaste (brede) groep sequenties in de context als onschadelijk genproduct beschouwd kan worden; 
   • te onderbouwen dat er geen risico’s ontstaan door recombinatie van de toegepaste sequenties met wildtype micro-organismen en virussen;
   • te onderbouwen waarom een toegepaste (brede) groep sequenties de replicatiedeficiëntie van het toegepaste replicatiedeficiënte vectorsysteem niet opheft.
3. Productie is geen onderdeel van de brede aanvraag. Wel moeten eventuele risico’s ten gevolge van het productieproces meegenomen worden in de milieurisicobeoordeling. Bijvoorbeeld:
   • Bij het toepassen van een replicatiedeficiënte vector moet het risico op het ontstaan van een replicatiecompetent virus gedurende het productieproces worden meegenomen in de aanvraag.

Kwaliteitscriteria en door u opgestelde gerelateerde acceptatiecriteria kunnen onderdeel zijn van de brede aanvraag. 

Heeft u specifieke vragen over de reikwijdte van uw voorgenomen brede aanvraag, dan kunt u een vooroverleg met Bureau GGO aanvragen. Tijdens dit overleg worden uw specifieke vragen  besproken, zodat u op basis hiervan uw formele aanvraag kunt indienen.

Aandachtspunt na afgifte van een positief besluit op een brede aanvraag:

• De vergunninghouder is zelf verantwoordelijk om te beoordelen of bepaalde werkzaamheden onder de afgegeven vergunning vallen. Bureau GGO doet hierover geen uitspraken. Als u twijfelt of een toepassing onder de vergunning valt, kunt u contact opnemen met collega MVF-en (milieuveiligheidsfunctionarissen) voor advies. De vergunninghouder blijft echter altijd verantwoordelijk voor de werkzaamheden die onder de vergunning worden uitgevoerd. Bij twijfel kun u ook een nieuwe, specifieke aanvraag indienen voor uw voorgenomen toepassing. 

5. Cellen die met retrovirale of lentivirale vectoren zijn gemodificeerd

Bij toepassingen met cellen die genetisch gemodificeerd zijn met retrovirale of lentivirale vectoren is een zorgvuldige keuze van de procedure essentieel. Daarbij spelen onder meer het type vector, de eventuele aanwezigheid van residuele vectordeeltjes, de sequenties die in de vector worden toegepast en het beoogde gebruik van de gg‑cellen een rol. Hieronder is weergegeven hoe de juiste procedure wordt gekozen. Ook wordt informatie gegeven over hoe om te gaan met residuele vrije vectordeeltjes in het medisch product, en informatie over hoe bepaalde sequenties in lentivirale en retrovirale vectoren worden toegepast.

5.2 Toepassing van lentivirale en retrovirale sequenties als insert in lentivirale en retrovirale vectoren voor de vervaardiging van gg-cellen 

Bij toepassingen waarbij cellen worden gemodificeerd met lentivirale of retrovirale vectoren én het insert lentivirale of retrovirale sequenties bevat, is het noodzakelijk om deze sequenties specifiek te beschrijven in de aanvraag. Voor lentivirale of retrovirale sequenties waarvoor de COGEM (commissie genetische modificatie) heeft vastgesteld dat deze veilig kunnen worden toegepast binnen de kaders en voorwaarden van de generieke milieurisicobeoordeling, geldt dat deze zonder verdere onderbouwing kunnen worden aangevraagd voor toepassingen met gg-cellen in combinatie met lentivirale of retrovirale vectoren. Deze sequenties kunnen ook in een VoV-aanvraag worden toegepast. 

De sequenties waarover de COGEM heeft geadviseerd en die door Bureau GGO (genetisch gemodificeerd organisme) worden geaccepteerd zijn:

Gammaretrovirale vectoren (muizen)

Toegestaan:

• gammaretrovirale LTR- en leadersequenties 

3e generatie SIN lentivirale vectoren

Toegestaan:

• Murine stem cell virus (MSCV) promoter.
• MNDU3: ‘Myeloproliferative sarcoma virus (MPSV) enhancer, negative control region (NCR) deleted, dl587rev primer-binding site (PBS) substituted’ (MND) promoter afgeleid van MoMLV, ook wel MNDU3 genoemd. Dit promotorelement bevat de U3 regio van de MoMLV LTR-sequentie met de MPSV enhancer, waarin de NCR gedeleteerd is en waarbij de MoMLV PBS vervangen is door de PBS van de MoMLV dl587rev stam.
• Chimere promotor bestaande uit een humane promotor en een partiële LTR-sequentie van HTLV waaruit het U3-domein en een deel van het U5-domein zijn verwijderd.
• Spleen focus-forming virus (SFFV) promotor.

Let op: Wanneer u een retrovirale of lentivirale sequentie, die nog niet eerder beoordeeld is, wilt toepassen in een retrovirale of lentivirale vector, dan dient u de voorgenomen werkzaamheden via een reguliere aanvraagprocedure in te dienen. Daarbij dient u ook te onderbouwen waarom de toe te passen sequentie niet van invloed is op het milieurisico.

Voor meer informatie kunt u de volgende COGEM adviezen raadplegen:

CGM/240612-01 - Generiek advies over elementen in lenti- en retrovirale vectoren

CGM/250122-01 - Advies virale promotorsequenties in lenti- en retrovirale vectoren 

CGM/251127-01 - Advies Update randvoorwaarden bij generieke milieurisico­beoordeling van klinische studies en marktaanvragen met ex vivo retro- en lenti­viraal getransduceerde cellen 

CGM/260409-01 - Advies Klinische studie met ex vivo lentiviraal-getransduceerde CAR T-cellen

5.4 Het bepalen van de hoeveelheid residuele vectordeeltjes bij lentivirale en retrovirale vectoren

U kunt het aantal residuele vectordeeltjes dat aanwezig is in het medisch product empirisch bepalen met een gevalideerde assay (zie ook Hoe levert u validatiegegevens of testgegevens aan) en/of door middel van een theoretische berekening. Voor deze berekening kunt u gebruik maken van de COGEM (commissie genetische modificatie)-formule (CGM/250819-01). Het is belangrijk dat u de correcte variabelen hanteert die van toepassing zijn op uw productieproces. U kunt ook een eigen berekening aanleveren, mits hierin duidelijk wordt aangegeven welke reductie van residuele vectordeeltjes wordt behaald.

U kunt er ook voor kiezen om in uw aanvraag uitsluitend de volgende drie onderdelen op te nemen:

1. het aantal vectordeeltjes dat voor transductie wordt gebruikt;
2. de totale reductie ratio die behaald wordt met het toegepaste productieprotocol; 
3. het uiteindelijke aantal residuele deeltjes dat in het medisch product aanwezig is. (Indien van toepassing: wanneer het medisch product wordt verdeeld in aliquots, vermeldt u het aantal residuele deeltjes dat aanwezig is in het deel dat maximaal in één keer wordt toegediend). 

Let op: De vergunningverlener baseert zich op de door u aangeleverde gegevens. U bent zelf  verantwoordelijkheid voor de juistheid van de gebruikte variabelen, de uitgevoerde (niet meegeleverde) berekeningen en de toegepaste reductiefactor en het aantal residuele deeltjes dat in het medisch product aanwezig is.

Enkele aandachtspunten hierbij:

• In een onderzoeksproject uitgevoerd in opdracht van de COGEM (CGM 2020-01), met betrekking tot de reductie van virusdeeltjes, is vastgesteld dat het vaak lastig is om het exacte inoculum (aangegeven als Ci of Ni) nauwkeurig te bepalen. Daarom is geadviseerd om een correctiefactor toe te passen en een ‘x10’ op te nemen in de formule voor Ci. Voor klinische toepassingen zijn echter vaak gestandaardiseerde en/of gevalideerde assays ontwikkeld, mede vanwege de kwaliteitsnormen waaraan het medisch product moet voldoen. Wanneer in deze context een aanvrager de formule toepast zonder de ‘x10’ correctie toe te passen op Ci, accepteert Bureau GGO (genetisch gemodificeerd organisme) dit. BGGO gaat er dan vanuit dat de waarde accuraat bepaald is. Het is de verantwoordelijkheid van de aanvrager om ervoor te zorgen dat de gebruikte variabelen correct en betrouwbaar zijn.
• Als u in uw berekeningen zogenaamde inactiverende wasstappen toepast bijvoorbeeld door een was- of incubatiestap met humaan serum, dient u per specifieke toepassing en per batch humaan serum te bepalen welke mate van reductie behaald wordt. Dit is belangrijk, omdat er aanzienlijke variatie tussen donoren is waargenomen. Deze variatie maakt het noodzakelijk om voor toepassing in de COGEM formule de reductie per batch te bepalen. Het is de verantwoordelijkheid van de aanvrager om ervoor te zorgen dat de aangeleverde variabelen correct en betrouwbaar zijn voor de betreffende toepassing.
• In het hierboven genoemde onderzoekproject van de COGEM is voor een aantal lentivirussen met diverse pseudotyperingen de halfwaardetijd bepaald, onder de in dat onderzoek gebruikte kweekcondities. De halfwaardetijden van lentivirale en retrovirale vectoren kunnen variëren, afhankelijk van zowel de pseudotypering als de kweekcondities (zoals het type medium). Het is daarom wenselijk om voor uw specifieke toepassing de halfwaardetijd van de toegepaste vector zelf te bepalen en deze waarde te gebruiken in uw berekeningen. Het is de verantwoordelijkheid van de aanvrager om ervoor te zorgen dat de aangeleverde variabelen correct en betrouwbaar zijn voor de betreffende toepassing.
• In de COGEM-formule wordt een standaard reductiefactor van 20 gehanteerd voor wasstappen. Deze waarde is bepaald voor wasstappen uitgevoerd in een kweekplaatformaat met een diameter van 10 cm en met hechtende cellen (CGM 2020-01). Het is belangrijk dat u zelf nagaat welke reductiefactor van toepassing is op uw productiesysteem.
• Let op het verschil tussen verdunnen en reduceren. Het verdunnen van het product door het volume te vergroten, betekent niet dat het aantal vrije lentivirale vector deeltjes afneemt; de deeltjes blijven immers aanwezig (CGM/260409-01, onderdeel 4.3).

Voor meer informatie kunt u de volgende COGEM adviezen raadplegen:

CGM 2020-01 - The COGEM formula revisited, experimental validation of the reduction ratio formula for free lentiviral particles

CGM/200507-01 - Generiek advies over de milieurisicobeoordeling van klinische studies met ex vivo lentiviraal getransduceerde cellen: aanwezigheid van vrije vectordeeltjes in het medisch product

CGM/250819-01 - Advies Toelichting op de COGEM-formule voor het berekenen van vrije lenti- of gammaretrovirale vectordeeltjes na ex vivo transductie 

CGM/260409-01 - Advies Klinische studie met ex vivo lentiviraal-getransduceerde CAR T-cellen (onderdeel 4.3)

6. De interpretatie van targeted nucleases

De COGEM (commissie genetische modificatie) heeft voor toepassing in klinische studies de volgende definitie gegeven van ‘targeted nucleases’: “Onder ‘targeted nucleases’ worden nucleases verstaan die breuken aanbrengen op specifieke posities in het DNA. Hieronder vallen CRISPR-Cas-systemen, waarbij de herkenning van de klievingssequenties wordt geleid door het ‘guide RNA’ (gRNA), maar ook ‘Zinc Finger Nucleases’ (ZFN’s), ‘Transcription Activator Like Effector Nucleases’ (TALEN’s) en meganucleases waarbij de herkenning van de klievingssequenties gebaseerd is op een DNA-eiwit interactie.” (CGM/220830-01).

Als u in uw aanvraag een brede toepassing van targeted nucleases wilt opnemen, hanteert Bureau GGO (genetisch gemodificeerd organisme) bovenstaande definitie. Vermeld deze definitie daarom ook in uw aanvraag, zodat de reikwijdte van uw aanvraag duidelijk is.

Let op: Milieurisico’s van toepassingen met targeted nucleases in cellen zijn niet beschreven in de gestandaardiseerde milieurisicobeoordelingen behorende bij de VoV’s. Daarom moeten toepassingen waarbij cellen zijn gemodificeerd met targeted nucleases (al dan niet in combinatie met een lenti-of retrovirale vector, of AAV vector)  via de reguliere aanvraagprocedure worden ingediend (zie ook: Wat kunt u aanvragen onder een vergunning onder vaste voorschriften (VoV)).

Voor meer informatie kunt u de volgende COGEM adviezen raadplegen:

CGM/220830-01 - Advies over maatregelen bij klinische studies met AAV-vectoren en ‘targeted nucleases’ zoals CRISPR-Cas9

8. Toepassingen van AAV vectoren in klinische studies

De COGEM (commissie genetische modificatie) heeft een generieke milieurisicobeoordeling uitgebracht (CGM/190905-01) voor werkzaamheden met AAV en de randvoorwaarden zijn vervolgens geactualiseerd (CGM/201214-02). Dit advies wordt door Bureau GGO (genetisch gemodificeerd organisme) gevolgd. Op basis van het generieke advies van de COGEM is een VoV categorie (39a) met bijbehorende gestandaardiseerde milieurisicobeoordeling opgenomen in de Regeling ggo. Werkzaamheden met AAV kunnen onder de VoV worden uitgevoerd, mits aan alle voorwaarden van de VoV is voldaan (zie ook: Wat kunt u aanvragen onder een vergunning onder vaste voorschriften (VoV)).

Aandachtspunt hierbij:

Zowel bij de generieke milieurisicobeoordeling van de COGEM als bij de VoV geldt als voorwaarde dat er alleen onschadelijke genproducten mogen worden toegepast. In uw aanvraag moet u onderbouwen waarom het genproduct, in de context van de toegepaste AAV vector, niet als schadelijk wordt beschouwd. Wanneer een toegepaste sequentie mogelijk schadelijk kan zijn, moet u de reguliere aanvraagprocedure volgen. In de milieurisicobeoordeling beschrijft u de mogelijke risico’s, de risicobeheersmaatregelen en de conclusie over het milieurisico. Voor toepassingen met targeted nucleases (die als mogelijk schadelijk worden beschouwd) in AAV vectoren heeft de COGEM een generiek advies uitgebracht (CGM/220311-01, CGM/220830-01). 

Wanneer uw toepassing afwijkt van de reikwijdte van bestaande COGEM adviezen, wordt uw aanvraag tijdens de ontwerpfase voor advies aan de COGEM voorgelegd. 

Voor meer informatie kunt u de volgende COGEM adviezen raadplegen:

CGM/190905-01 - Generieke milieurisicobeoordeling van klinische studies met AAV-vectoren 

CGM/201214-02 - Briefadvies markttoelatingen van medische ggo-producten die onder de generieke milieurisicobeoordeling van klinische studies vallen 

CGM/220311-01 - Klinische toepassing van AAV-vectoren met ‘targeted nucleases’ zoals CRISPR-Cas9 

CGM/220830-01 - Advies over maatregelen bij klinische studies met AAV-vectoren en ‘targeted nucleases’ zoals CRISPR-Cas9 

9. Werkzaamheden met induced pluripotente stamcellen (iPSCs) 

Geïnduceerde pluripotente stamcellen (induced pluripotent stem cells; iPSCs) kunnen op verschillende manieren vervaardigd worden. Afhankelijk van de gebruikte methode kan het zijn dat deze cellen binnen het gg-regelgevend kader vallen, bijvoorbeeld wanneer plasmiden of een viraal replicon systeem zijn gebruikt voor de vervaardiging. In dat geval moet voor klinische studies met deze cellen een ggo IM (introductie in het milieu)-vergunning worden aangevraagd.

Wanneer deze iPSCs ook op een andere wijze genetisch gemodificeerd worden, moet het geheel van de ggo-activiteiten worden meegenomen in de milieurisicobeoordeling. Dit is bijvoorbeeld van toepassing wanneer iPSCs  worden getransduceerd met een retrovirale of lentivirale vector.

De COGEM (commissie genetische modificatie) heeft hierover advies uitgebracht, specifiek voor het gebruik van iPSC’s die met lenti- of retrovirale vectoren worden getransduceerd ten behoeve van de toepassing in klinische studies (CGM/241021-02). Deze milieurisicobeoordeling geldt als aanvulling op eerdere generieke milieurisicobeoordelingen voor klinische toepassingen met ex vivo getransduceerde cellen, waarbij gebruik gemaakt wordt van retrovirale vectoren gebaseerd op het MoMLV, of 3e generatie lentivirale SIN vectoren afgeleid van HIV-1. 

Voor iPSCs die worden gebruikt voor transductie met een retrovirale of lentivirale vector gelden de volgende voorwaarden:

• Bij het genereren van iPSC’s mogen geen sequenties zijn gebruikt die kunnen leiden tot complementatie of recombinatie, en daarmee tot mobilisatie en verspreiding van de lenti- of retrovirale vectoren. 
  • Wanneer bij het genereren van iPSC’s virale vectoren zijn gebruikt, mogen bij latere transductie met lenti- of retrovirale vectoren geen sequenties aanwezig zijn die kunnen leiden tot complementatie of recombinatie, en daarmee tot mobilisatie en verspreiding van residueel aanwezige virale vectoren in de iPSC’s.

De COGEM benadrukt dat in haar advies niet de potentiële milieurisico’s van aanwezige residuele vectoren of vectorsequenties in de iPSC’s zelf zijn beoordeeld, maar alleen de potentiële milieurisico’s hiervan bij latere transductie van deze iPSC’s met lenti- en retrovirale vectoren. 

In uw aanvraag moeten daarom de mogelijke milieurisico’s van het gebruik van de iPSCs, inclusief eventuele milieurisico’s die voortkomen uit hun vervaardiging, worden beschreven. Aangezien deze milieurisico’s niet zijn meegenomen in de gestandaardiseerde milieurisicobeoordelingen behorende bij de VoV, kunnen toepassingen met gg-iPSCs niet via de VoV procedure worden aangevraagd. Hiervoor moet u de reguliere aanvraagprocedure volgen.

Voor meer informatie kunt u de volgende COGEM adviezen raadplegen:

CGM/241021-02 - Generiek advies over het gebruik van geïnduceerde pluripotente stamcellen (iPSC’s) voor ex vivo transductie met retro- of lentivirale vectoren in klinische studies

11. Hoe levert u validatiegegevens of testgegevens aan

Voor klinische toepassingen zijn vaak gestandaardiseerde en/of gevalideerde assays ontwikkeld, mede vanwege de kwaliteitsnormen waaraan het medisch product moet voldoen. Voor toepassingen waarbij gebruik wordt gemaakt van systemen die al bij Bureau GGO (genetisch gemodificeerd organisme) bekend zijn, is het voldoende om aan te geven dat een voor die specifieke toepassing(en) gevalideerde assay wordt gebruikt binnen de context van toepassingen in klinische studies. Het is daarbij belangrijk om kort te beschrijven welke assay wordt toegepast. Daarnaast moeten de detectielimieten van de gebruikte test worden vermeld en de bijbehorende acceptatiecriteria. Voorbeelden hiervan zijn: 

1. een test om replicatiecompetent lentivirus of retrovirus aan te tonen;
2. een test om replicatiecompetent adenovirus-associated virus aan te tonen.

Wanneer u aangeeft dat voor een bepaalde toepassing een gevalideerde assay wordt gebruikt, neemt Bureau GGO dit als uitgangspunt bij de milieurisicobeoordeling. Dit betekent dat ervan wordt uitgegaan dat de test geschikt is voor de beoogde toepassing, en dat onder andere de sensitiviteit, specificiteit en betrouwbaarheid van de assay als afdoende zijn beoordeeld. De validatie van de assay (of het controleren dat de validatie naar behoren is uitgevoerd) is de verantwoordelijkheid van de rechtspersoon.